کتیبه‌ای نویافته از ابرهه: فیلان و شیران شاه حمیَری

📣📚 معرفی تازه‌های پژوهش: کتیبه‌ای نویافته از ابرهه: فیلان و شیران شاه حمیَری

در شمارۀ جدید مجلۀ معتبر سامی و کلاسیک؛ مجلۀ بین‌المللی مطالعات شرقی و مدیترانه‌ای، مقاله‌ای از کریستین ژولین روبَن و زاهر عاطف البارقی منتشر شده که یکی از مهم‌ترین یافته‌های سال‌های اخیر دربارۀ تاریخ عربستان جنوبی پیش از اسلام را معرفی می‌کند. موضوع این مقاله انتشار قطعه‌ای نویافته از یک کتیبۀ حِمیَری متعلق به روزگار ابرهه است؛ اثری که نه تنها شمار اسناد شناخته‌شده از حکومت او را افزایش می‌دهد، بلکه شاید یکی از معدود شواهد باستان‌شناختی مرتبط با حضور فیل‌ها در حکومت ابرهه را نیز در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

درباره کتیبه تازه کشف شده

این قطعه کتیبه در محلۀ ناعِط، در حدود پنجاه کیلومتری شمال صنعاء، کشف شده است. متن آن به خط و زبان سبائی نوشته شده و از نه سطر ناقص تشکیل می‌شود. اگرچه کتیبه از دو سوی خود شکسته و بخش‌های مهمی از آن از میان رفته است، اما وجود نام ابرهه در متن، تاریخ آن را با اطمینان به دورۀ فرمانروایی او، یعنی حدود سال‌های ۵۳۰ تا ۵۷۰ میلادی، نسبت می‌دهد. نویسندگان مقاله این اثر را دهمین سند شناخته‌شده از دوران حکومت ابرهه می‌دانند؛ موضوعی که خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا تعداد کتیبه‌های برجای‌مانده از فرمانروایان عربستان جنوبی معمولاً بسیار اندک است.

در متن کتیبه از صنعا و ناعط، روزی مشخص و همچنین «همۀ فیلان» و «شیران» یاد شده است. خوانش و ترجمۀ پیشنهادی نویسندگان چنین است:

1/ [… …].. w-qrʾ-hmw[… …]
2/ [… … Ṣn]ʿw w-Nʿṭm w-ywm [… …]
3/ [… …] w-b-ṯlṯ hwt y(w)[m … …]
4/ […. …](d) w-kl ʾs²ʿb-h(m)[w …. …]
5/ [… …]dw kl ʾlfl-h[mw … …]
6/ […. … ]ʾlbʾ (b)-S¹ʾq(w)[…. …]
7/ [… … Rḥmnn] ḏ-b-S¹myn .[… …]
8/ […. … ts¹ṭrw ḏn ms³n]dn ʾbrh Z[ybmn mlk S¹bʾ …. …]
9/ [… …](m)wt..[… …]

«…و ق‌-ر-أ…ایشان…صنعا و ناعط، و روز…و روز سوم همین روز…و همۀ طایفه‌های ایشان…همۀ فیلانِ ایشان…شیران در س‌-أ-ق-و…رحمانان که در آسمان است…این کتیبه را ابرهه ذی-ب-م-ن، شاه سباء، نگاشت… حضرموت…»

هرچند بخش‌های فراوانی از متن از میان رفته، همین اشارات کوتاه نیز پرسش‌های مهمی را پیش روی پژوهشگران قرار داده است. به باور نویسندگان، احتمال دارد این کتیبه به عبور ابرهه از این منطقه همراه با حیوانات درباری او اشاره داشته باشد. احتمال دیگر آن است که متن یادبود یک شکار سلطنتی باشد؛ آیینی که در میان شاهان و اشراف جهان باستان، از جمله در جنوب عربستان، سابقه داشته است. حضور هم‌زمان شیر و فیل در متن، این احتمال را تقویت می‌کند که سخن از حیوانات متعلق به دربار و نمایش شکوه و اقتدار شاه باشد، نه صرفاً اشاره‌ای اتفاقی به جانوران.

تحلیل مقاله

یکی از جالب‌ترین بخش‌های مقاله به بررسی واژۀ به‌کاررفته برای «فیل» اختصاص دارد. در کتیبه واژه‌ای دیده می‌شود که نویسندگان آن را نام فیل می‌دانند. اهمیت این واژه در آن است که احتمال می‌دهند برخلاف انتظار، از واژۀ یونانی فیل (ἐλέφας) گرفته شده باشد، نه از صورت شناخته‌شدۀ عربی یا حبشی آن. اگر این پیشنهاد درست باشد، با نمونه‌ای دیگر از وام‌گیری واژگان یونانی در زبان سبائی روبه‌رو خواهیم بود. پدیده‌ای که هرچند نادر است، اما نمونه‌های دیگری نیز از آن در کتیبه‌های جنوب عربستان شناخته شده است. البته خود نویسندگان نیز تأکید می‌کنند که به سبب آسیب‌دیدگی متن، این پیشنهاد هنوز قطعی نیست و باید آن را فرضیه‌ای محتمل دانست، نه نتیجه‌ای نهایی.

از سوی دیگر، مقاله تنها به انتشار این کتیبه بسنده نمی‌کند، بلکه آن را در کنار یافته‌ای دیگر قرار می‌دهد که اهمیت آن را دوچندان می‌کند. در سال‌های اخیر، گروهی از پژوهشگران فرانسوی و سعودی در منطقۀ بئر حِمی در نجران چند نقش‌برجستۀ صخره‌ای از فیل‌ها را شناسایی کرده‌اند. نکته درخور توجه آن است که این نقوش تنها در حدود یک کیلومتری دو کتیبۀ دیگر قرار دارند که نام ابرهه را در خود دارند. چنین هم‌جواری‌ای، هرچند به تنهایی چیزی را اثبات نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که حضور فیل‌ها در قلمرو و روزگار ابرهه صرفاً یک روایت ادبی متأخر نبوده و اکنون شواهد باستان‌شناختی مستقلی نیز در این زمینه در دست است.

همین موضوع سبب شده است که این کشف توجه بسیاری از پژوهشگران تاریخ عربستان پیش از اسلام را به خود جلب کند. ابرهه در سنت اسلامی بیش از هر چیز با روایت حمله به مکه و ماجرای اصحاب فیل شناخته می‌شود؛ روایتی که در سورۀ فیل نیز بازتاب یافته است. با این حال، منابع باستان‌شناختی مربوط به این دوره همواره بسیار محدود بوده‌اند و تاکنون هیچ سند مستقیمی که حضور فیل‌ها را در یکی از کتیبه‌های خود ابرهه نشان دهد، در اختیار نبود.

اکنون این قطعه، همراه با نقش‌برجسته‌های تازه شناسایی‌شده، به عنوان معدود شواهد مادی هم‌زمان با آن دوره، افق تازه‌ای برای بررسی این مسئله گشوده است. البته باید بر یک نکته تأکید کرد. این کتیبه به هیچ روی حمله به مکه یا واقعۀ مشهور اصحاب فیل را توصیف نمی‌کند و نویسندگان مقاله نیز چنین ادعایی مطرح نکرده‌اند. آنچه این سند نشان می‌دهد، احتمال حضور فیل‌ها در دربار یا همراهان ابرهه است؛ موضوعی که با سنت‌های تاریخی بعدی سازگار است، اما به خودی خود نمی‌تواند جزئیات روایت اسلامی را تأیید یا رد کند. ارزش واقعی این کشف در آن است که برای نخستین بار داده‌ای هم‌زمان و مستقل از روزگار ابرهه را در اختیار ما قرار می‌دهد و امکان مقایسۀ روایت‌های تاریخی و دینی را با شواهد کتیبه‌شناختی فراهم می‌سازد.

جمع بندی

مقاله همچنین از جنبه‌ای دیگر نیز اهمیت دارد. اکنون شمار کتیبه‌های شناخته‌شده از دوران حکومت ابرهه به ده مورد رسیده است. نویسندگان با بررسی این مجموعه نشان می‌دهند که ابرهه، با وجود حبشی‌تبار بودن، کوشید خود را در قالب سنت سیاسی و سلطنتی پادشاهان حِمیَر معرفی کند و از ابزار کتیبه‌های رسمی برای تثبیت مشروعیت حکومتش بهره گیرد. هرچند سنت‌های تاریخی اسلامی بعدی او را در شمار شاهان مشروع حِمیَر قرار ندادند، اما اسناد هم‌زمان نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از نخبگان و قبایل جنوب عربستان از حکومت او حمایت می‌کردند. و او توانسته بود جایگاه سیاسی قابل توجهی در این سرزمین به دست آورد.

از این رو، اهمیت این کتیبۀ تازه تنها در احتمال اشاره به فیل‌ها خلاصه نمی‌شود. این اثر سندی ارزشمند برای شناخت سیاست، زبان، دین، روابط فرهنگی و شیوه‌های مشروعیت‌بخشی در عربستان جنوبی سدۀ ششم میلادی است. و بار دیگر نشان می‌دهد که هر کشف کتیبه‌ای، حتی اگر تنها قطعه‌ای شکسته از چند سطر ناقص باشد، می‌تواند بخشی از تاریخ این دوره را از نو بازسازی کند.

منبع: تارگوم ، مقاله‌ی مشترک کریستین ژولین روبن و زاهر عاطف البارقی در مجله‌ی سامی و کلاسیک، ۲۰۲۶